مکتب امام صادق (ع)؛ الگویی برای پیوند علم، عقلانیت و اخلاق در عصر حاضر
رئیس دانشکده علوم قرآنی شاهرود با تحلیل ابعاد نهضت علمی امام صادق (ع)، این مکتب را فراتر از یک رویداد تاریخی، دانشگاهی بدون مرز» و الگویی کارآمد برای تحول در نظامهای آموزشی امروز دانست و گفت: ترکیب «عقلانیت معتدل»، «تخصصگرایی» و «اخلاقمداری» در سیره آن حضرت، راهکار اصلی برونرفت از چالشهای فکری و آموزشی دنیای معاصر است.
حجت الاسلام محمداسماعیل صالحیزاده، رئیس دانشکده علوم قرآنی شاهرود، در گفت و گو با ایکنا از سمنان، ضمن تبریک سالروز میلاد امام جعفر صادق (ع) با بررسی ابعاد تاریخی، علمی و تربیتی دوران امامت حضرت امام جعفر صادق(ع) اظهار کرد: در دوران امامت آن حضرت، ضعف و زوال حکومت اموی و انتقال قدرت به عباسیان، فضای باز و آزادی عمل کمنظیری را برای ابراز عقاید و شکلگیری بحثهای علمی پدید آورد؛ فرصت تاریخی و بیبدیلی که موجب شد شاگردان امام آزادانه در مباحث گوناگون فقهی، کلامی و علوم مختلف شرکت کنند و روایات بیشماری از ایشان ثبت و ضبط شود، بهگونهای که به نقل از حسن بن علی وشّاء، تنها در مسجد کوفه ۹۰۰ نفر راوی حدیث از امام صادق(ع) حضور داشتند.
وی ادامه داد: به تعبیر اندیشمندان اسلامی، جامعه مسلمانان پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و انحرافات پیشآمده، نیازمند دو تحول بنیادین بود؛ یک شوک و نهضت عملی برای بیداری امت که با قیام عاشورای امام حسین(ع) رقم خورد، و دیگری شوک و نهضت علمی برای احیای معارف قرآن و دین که با درایت و هدایت امام صادق(ع) محقق گردید. که در این برهه، مسلمانان از میدانهای جنگ و لشکرکشی متوجه فتح دروازههای علم و فرهنگ شدند و امام صادق(ع) با رهبری این جبهه عظیم فکری، بساط تعلیم، تبیین و ارشاد را در دنیای اسلام گستردند.
رئیس دانشکده علوم قرآنی شاهرود با اشاره به مهمترین مؤلفههای نظام آموزشی امام صادق(ع)، محورهای اساسی این مکتب را در چهار شاخص تبیین کرد: خدامحوری و هدفمندی معرفت؛ مکتب امام صادق(ع) بر پایه شناخت پروردگار شکل گرفته است. در حدیثی شریف، حضرت تمام دانش انسانها را در چهار پایه شناخت پروردگار، آگاهی از کیفیت آفرینش انسان، شناخت وظایف و مطالبات الهی و دانش نسبت به عوامل خروج از دین خلاصه میفرمایند.در این مکتب، علم وسیلهای برای تحقق عبودیت الهی، اقامه عدل و شکوفایی استعدادهای فطری است و نظام آموزشی فراتر از انتقال صرف دانش، متعهد به تکامل روحی و معنوی انسانهاست.
صالحی زاده عقلگرایی معتدل در برابر تفریط و افراط را از دیگر این مولفه ها برشمرد و افزود: در عصری که اهل حدیث با جمود بر ظواهر نصوص، پای عقل را بسته و به انحرافاتی مانند تجسیم و تشبیه کشیده شدند و در مقابل، معتزله و برخی اندیشمندان با تکیه صرف بر عقل دچار افراط شدند،امام صادق(ع) عقلگرایی معتدل را بنیان نهادند. در این دیدگاه، گزارههای دینی و اعتقادی بر بستر تعقل و تفکر بالنده میشود، اما عقل نیز برای دستیابی به حقایق والا، نیازمند نور هدایت الهی است. حضرت فرمودند: «هر کس عقل داشته باشد، دین دارد و هر کس دین داشته باشد، وارد بهشت میشود» و به مفضل یادآور شدند که رستگاری و تعقل پیوندی ناگسستنی با دانش و دانایی دارد.
رئیس دانشکده علوم قرآنی شاهرود در خصوص رویکرد فراملی، فرامذهبی و جهانشمول به عنوان مولفه سوم بیان کرد: دانشگاه امام صادق(ع) بدون مرز جغرافیایی، مذهبی، سنی و نژادی، پذیرای همه طالبان حقیقت بود. شاگردانی از سراسر ایران، قم، خراسان، فارس، همدان، عراق، مصر، شام و لبنان در کرسیهای درس ایشان حاضر میشدند. پیشوایان مذاهب دیگر مانند مالک بن انس و ابوحنیفه و حتی بزرگان معتزله در جلسات حضرت حضور مییافتند و مناظرات آزاد با ملحدان و زنادقه نشاندهنده حاکمیت منطق، آزاداندیشی و نفی هرگونه تعصب و سرکوب در فضای علمی ایشان بود. همچنین آموزش در این مکتب، سن و زمان معینی نداشت و فرصت برابر و عدالت آموزشی بر اساس ظرفیت افراد مهیا بود.
وی در خصوص تخصصگرایی، پژوهشمحوری و ترویج کتابت متذکر شد: امام صادق(ع) با مهندسی آموزشی بینظیر، علوم را تخصصی کردند و مراجعان را بر حسب علاقه و استعداد به استادان برجسته همان فن هدایت مینمودند؛ همچنانکه جابربن حیان در شیمی و ریاضی، هشام بن حکم در کلام، زراره در فقه و مفضل بن عمر در حکمت و علوم طبیعی به چهرههایی شاخص تبدیل شدند. حضرت با تأکید بر نگارش و حفظ آثار و تشویق به اجتهاد و استنباط روشمند، آموزش پژوهشمحور را پایهریزی کردند و حتی اصحاب را به بازبینی و تصحیح تالیفات سوق دادند.
پیوند عمیق میان عقل، ایمان و اخلاق
صالحیزاده در ادامه با اشاره به نسبت اخلاق و معرفت در سیره صادقی بیان کرد: امام ارزش عبادت و پاداش اعمال را وابسته به میزان عقل میدانستند و عقل حقیقی را ابزاری برای بندگی رحمان و کسب بهشت معرفی میفرمودند. از سوی دیگر، حضرت کاملترین مردم از حیث عقل را نیکوخلقترین آنان دانسته و نشان دادند که اخلاق، ظرف صیانت از ایمان است و بی اخلاق نیکو، ایمان تباه خواهد شد. تأکیدات مکرر ایشان بر خوشرفتاری با خانواده، نیکی به والدین، عفت و پاکدامنی، گواهی روشن بر اولویت فضائل اخلاقی در امتداد معرفت علمی است.
وی با تشریح شیوههای تربیتی امام صادق(ع) برای نسل جوان، تربیت گامبهگام و تدریجی را از راهکارهای بنیادین دانست و افزود: سیره امام در مواجهه با افرادی مانند هشام بن حکم نشان میدهد که حضرت به جای القای مستقیم، با طرح پرسشهای تفکربرانگیز، ابتدا زمینههای ذهنی و روحی مخاطب را برای پذیرش حقیقت مهیا میکردند و با شکستن غرور علمی، جان او را با استدلال و حکمت سیراب مینمودند.
رئیس دانشکده علوم قرآنی شاهرود بهرهگیری از کوتاهترین فرصتها برای آموزش نظیر پاسخ به ۵۰۰ مسئله کلامی هشام بن حکم در ایام حج و بهرهگیری از فنون مناظره و نقد علمی شاگردان را از دیگر ویژگیهای بارز مکتب صادقی برشمرد و گفت: در مناظره اصحاب با مرد شامی، حضرت با صبر و درایت، نقاط ضعف و قوت شاگردان را جداگانه نقد و هدایت کردند و این همان الگوی پویایی است که دانشگاهها و مراکز آموزشی امروز در قالب کرسیهای نقد و مناظره و تقویت تفکر انتقادی باید از آن الگوبرداری کنند.
صالحیزاده با استناد به حدیث مشهور «عنوان بصری»، پیام کاربردی و جامع امام صادق(ع) برای انسان امروز را در یک دستورالعمل نهگانه مشتمل بر سه حوزه دانست و متذکر شد: سه اصل در ریاضت و تهذیب نفس، سه اصل در حلم و شکیبایی اجتماعی، سه اصل در ساحت علم و دانشپژوهی.
رئیس دانشکده علوم قرآنی شاهرود تأکید کرد: بهرهگیری از رویکرد عقلانی، اخلاقمحور، فراگیر و پژوهشبنیان مکتب امام صادق(ع) بهترین راهنما برای تحول در نظامهای آموزشی و پرورش نسلی آگاه، متعهد و کارآمد در تراز تمدن نوین اسلامی است.
