الگوی تمدنساز امام صادق(ع) در تلفیق عقلانیت، تخصص و اخلاق
عضو هیات علمی دانشکده علوم قرآنی شاهرود با تأکید بر اینکه نهضت علمی امام جعفر صادق فراتر از مرزهای مذهبی و الگویی کامل از جامعیت و تخصصگرایی است، گفت: مکتب علمی و رفتاری امام صادق(ع) با تکیه بر پیوند ناگسستنی دانش، عقلانیت و اخلاق، راهگشای امروز جامعه و دانشگاهها در برابر التقاط فکری و تکبعدینگری است و تقویت روحیه پرسشگری و مدارای علمی را به نسل جوان میآموزد.
دوران امامت حضرت امام جعفر صادق (علیهالسلام)، نقطه عطف تاریخ تفکر و تمدن اسلامی و عصر شکوفایی معارف اهلبیت(ع) به شمار میرود. ایشان در یکی از حساسترین برهههای تاریخ اسلام با بهرهگیری هوشمندانه از فضای ایجادشده، به جهادی بزرگ در عرصه اندیشه و فرهنگ دست یافتند. پایهگذاری دانشگاه بزرگ اسلامی در مدینه منوره و پرورش هزاران شاگرد در رشتههای گوناگون اعم از فقه، کلام، تفسیر، طب و علوم طبیعی، بنیانهای تمدن غنی اسلامی را استوار ساخت. در همین راستا خبرنگار ایکنا از سمنان گفت و گویی با روح الله محمدی، عضو هیات علمی دانشکده علوم قرآنی شاهرود انجام داده که در ادامه می خوانیم:
ایکنا- چرا امام جعفر صادق(ع) را بنیانگذار نهضت علمی و فرهنگی بزرگی در تاریخ اسلام میدانند؟
امام صادق (ع) را به دلیل ایجاد یک جنبش علمی بیسابقه و تربیت هزاران شاگرد در رشتههای گوناگون، بنیانگذار این نهضت میدانند. ایشان با بهرهگیری از فرصت تاریخی خود، موفق شدند دانشگاهی عظیم در مدینه تأسیس کنند .تعداد شاگردان و راویان علوم ایشان تا ۴۰۰۰ نفر گزارش شده که نشاندهنده عظمت حرکت علمی ایشان است. این نهضت، فقه شیعه را که امروز به نام «فقه جعفری» شناخته میشود، تثبیت کرد و حوزههای گوناگونی چون کلام، تفسیر، حدیث و حتی علوم عقلی را پرورش داد. شهید مطهری در این باره مینویسد که امام صادق (ع) با تأسیس حوزه علمی عظیم، رونقی به بازار علم و فرهنگ اسلامی بخشید.
ایکنا- شرایط زمانه امام صادق(ع) چگونه زمینه گسترش فعالیتهای علمی و آموزشی ایشان را فراهم کرد؟
دوران امامت امام صادق (ع) مقارن با انتقال قدرت از بنیامیه به بنیعباس بود. این دوران آکنده از جنگ و ستیز میان دو خاندان، یک فرصت طلایی برای ایشان ایجاد کرد، چرا که حاکمان جدید درگیر تثبیت قدرت خود بودند و با مدینه پایتخت فرهنگی اسلام کاری نداشتند این آرامش نسبی سیاسی به ایشان اجازه داد تا بدون دغدغههای امنیتی عمده، به گسترش حلقههای درسی خود بپردازند. همچنین، وجود فرقههای فکری مختلف و نیاز جامعه اسلامی به پاسخگویی به شبهات، بستر مناسبی برای تدریس و مناظره فراهم کرد.
ایکنا- مهمترین ویژگی مکتب علمی امام صادق(ع) چه بود؟
مهمترین ویژگی مکتب علمی امام صادق (ع)، جامعیت، تخصصگرایی و عقلگرایی اعتدالی آن بود. ایشان فقط به علوم نقلی فقه و حدیث اکتفا نکردند، بلکه مباحث عقلی کلام و فلسفه، پزشکی، نجوم، ریاضیات و شیمی را نیز وارد عرصه علم کردند. همچنین، شاگردان خود را به صورت متخصص در یک رشته خاص تربیت میکردند و در کنار تکیه بر نقل، به عقل و استدلال اهمیت میدادند . در روش علمی ایشان، بر بعد تجربی و کاوش علمی تأکید شده بود.
ایکنا- نقش امام صادق(ع) در تربیت شاگردان و گسترش علوم اسلامی چگونه ارزیابی میشود؟
نقش امام صادق (ع) در این زمینه بینظیر ارزیابی میشود. ایشان با تربیت ۴۰۰۰ شاگرد، در واقع نسلی از دانشمندان را پرورش دادند که هر کدام به گسترش علوم در نقاط مختلف جهان اسلام پرداختند.شاگردان ایشان از نقاط مختلفی چون کوفه و بصره به مدینه میآمدند و سپس به عنوان مبلغ علم به شهرهای خود بازمیگشتند. مجلس درس ایشان مختص شیعیان نبود؛ بلکه شخصیتهای برجستهای از اهل سنت همچون ابوحنیفه، مالک بن انس و سفیان ثوری نیز از محضر ایشان بهره بردند. ابوحنیفه درباره ایشان گفت: دانشمندتر از جعفر بن محمد ندیدم.شهرستانی نیز درباره ایشان میگوید که او هم دارای علم و حکمت فراوان و هم دارای زهد و ورع و تقوای کامل بود.
ایکنا- دیدگاه امام صادق(ع) به علمآموزی، عقلورزی و پرسشگری چه پیامهایی برای دانشآموزان و دانشجویان امروز دارد؟
سیره علمی امام صادق (ع) پیامهای ارزشمندی برای دانشجویان و دانشآموزان امروز دارد: علم باید همراه با عمل و اخلاص باشد دانشی که به باور قلبی و عمل صالح تبدیل نشود، ارزش چندانی ندارد.ایشان فرمودند: «مَنْ تَعَلَّمَ لِلّٰهِ وَ عَمِلَ لِلّٰهِ وَ عَلَّمَ لِلّٰهِ دُعِيَ فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ عَظِيماً، فَقِيلَ: تَعَلَّمَ لِلّٰهِ، وَ أَعْمَلَ لِلّٰهِ، وَ عَلَّمَ لِلّٰهِ»؛ کسی که برای خدا علم بیاموزد و به آن عمل کند و برای خدا به دیگران بیاموزد، در ملکوت آسمانها بزرگ خوانده میشود. پرسشگری و اندیشهورزی، کلید معرفت است امام صادق (ع) فرمودند: عِمَادُ الْمَرْءِ الْعَقْلُ، وَ الْفِطْنَةُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ مِنَ الْعَقْلِ، وَ بِالْعَقْلِ يَكْمُلُ الْإِنْسَانُ وَ الْعَقْلُ دَلِيلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتَاحُ أَمْرِهِ» پايه شخصيت انسان عقل است و هوش و فهم و حافظه و دانش از عقل سرچشمه ميگيرند. عقل انسان را كامل كند و رهنما و بيناكننده و كليد كار اوست و هدف صحیح از علمآموزی، فهمیدن و تعقّل است. جسارت در پرسشگری ؛ ایشان با رویی باز به پرسشهای مختلف پاسخ میدادند و شاگردان خود را به منطق و استدلال تشویق میکردند. امام صادق (ع) فرمودند: «أمّا اِذا خَرجتَ مِن الافکارِ الی منزلةِ الشکِ فانّی أرجُو أن تَخرجَ اِلیَ المعرفةِ» هر گاه از دایره افکار خود به منزلگاه شک رسیدی، امید آن است که به دانش و معرفت دست یابی» تحمل نظرات مخالف: ایشان نه تنها با دانشمندان سایر مذاهب به گفتگو مینشستند، بلکه شاگردان خود را برای پاسخگویی به شبهات آماده میکردند که این بهترین الگوی مدارای علمی است.
ایکنا- امام صادق(ع) چگونه میان دانش، ایمان و اخلاق پیوند برقرار میکردند؟
ایشان پیوند میان دانش، ایمان و اخلاق را در سیره عملی و سخنان خود به نمایش میگذاشتند. به اعتقاد ایشان، علم بدون ایمان و اخلاق، نه تنها مفید نیست، بلکه گمراهکننده است. در منابع، یکی از اصول تربیت اخلاقی در سیره ایشان، «پیوند تربیت با معنویت» و «عقلانیت» ذکر شده است. همچنین ایشان ارزش علم را زمانی میدانستند که برای خدا و با هدف قرب الهی باشد. استاد مطهری مینویسد که امام صادق (ع) هم دارای علم و حکمت فراوان و هم دارای زهد و ورع و تقوای کامل بود.
ایکنا- چگونه میتوان آموزههای امام صادق(ع) را به زبان قابلفهم و جذاب برای نسل نوجوان و جوان عرضه کرد؟
با الگوگیری از روش خود، که مخاطب را در موقعیت فرضی قرار میداد و با مثالهای ملموس به تبیین مفاهیم میپرداختند.تأکید بر تخصصگرایی و وجود استادان بزرگی مانند جابر بن حیان (پدر شیمی) در مکتب ایشان میتواند برای نوجوانان جذاب باشد.. همچنین، ارائه مفاهیم در قالب پرسش و پاسخ و مناظره، که یکی از شیوههای رایج آموزشی ایشان بود، برای نسل جوان بسیار مؤثر است. امام صادق (ع) به شاگردان خود توصیه میفرمودند: «اُکتبوا فاِنّکم لاتَحفظونَ حتی تَکتُبُوا»؛ علم و دانش خود را به رشته تحریر درآورید.
ایکنا- دانشگاهها و مراکز آموزشی در ترویج فرهنگ علمی و اخلاقی برگرفته از مکتب امام صادق(ع) چه وظیفهای دارند؟
وظیفه اصلی، احیای نگاه جامع و اخلاقمحور امام (ع) به علم است. این مراکز باید از تکبعدیشدن علم جلوگیری کنند: همانگونه که ایشان علوم دینی را با علوم تجربی پزشکی، نجوم، شیمی تلفیق کردند، دانشگاهها نیز باید زمینههای میانرشتهای را برای تولید علم نافع تقویت کنند. اخلاق را در رأس آموزش قرار دهند با الگو از سیره ایشان که پیوند تربیت با معنویت را یکی از اصول خود قرار داده بودند، به دانشجو بیاموزند که علم، اخلاق و ایمان مکمل یکدیگرند. نقدپذیری را نهادینه کنند ایجاد فضایی که در آن پرسشگری منطقی و نقد علمی آزادانه صورت گیرد و افراد به جای تحقیر، تشویق به استدلال و گفتگو شوند.
ایکنا- اگر بخواهیم یک پیام محوری از زندگی امام صادق(ع) برای جامعه امروز انتخاب کنیم، آن پیام چیست؟
پیام محوری، نقش علم در کنار ایمان و اخلاق برای اصلاح جامعه» است. در زمانهای که آفتهایی چون خودباختگی فرهنگی، التقاط فکری و نادانی جامعه را تهدید میکرد، امام صادق (ع) با تکیه بر عقل و منطق، به مبارزه با انحرافات برخاستند و دانشگاهی تأسیس کردند که دانش، اخلاق و ایمان را در کنار هم داشتند تا جامعه را به سمت کمال هدایت کنند این پیام برای جامعه امروز که با چالشهای فکری و اخلاقی پیچیدهای روبروست، کاملاً راهگشا و حیاتی است. رهبر شهید در دیدار با اساتید دانشگاهها در سال 1386 در تحلیل نهضت علمی امام صادق (ع) میفرمایند که ایشان مرد مبارزه بود مبارزه برای قبضه کردن حکومت و قدرت و به وجود آوردن حکومت اسلامی و علوی و این نهضت علمی، مقدمهای برای خیزش بزرگ سیاسی و ایجاد تحول در جامعه اسلامی» بود.
انتهای پیام
